ژوست فونتین در جام جهانی ۱۹۵۸ با به ثمر رساندن ۱۳ گل در تنها شش مسابقه، رکوردی را ثبت کرد که پس از نزدیک به هفت دهه همچنان پابرجاست. شگفتانگیزتر اینکه او نه قرار بود از ابتدا در ترکیب اصلی فرانسه باشد و نه حتی با کفشهای خودش در این رقابتها به میدان رفت. امروز ستارههایی مانند کیلیان امباپه، لیونل مسی و هری کین در تلاش هستند تا به رکوردی برسند که هنوز کسی موفق به شکستن آن نشده است.
ثبت ۱۳ گل در یک دوره جام جهانی بهتنهایی دستاوردی تاریخی است، اما وقتی بدانیم فونتین با کفشهای قرضی بازی میکرد و اساساً قرار نبود بازیکن ثابت فرانسه باشد، ارزش این رکورد دوچندان میشود.
در آن زمان هنوز جایزهای به نام کفش طلای جام جهانی وجود نداشت؛ بنابراین فونتین بهعنوان بهترین گلزن جام جهانی ۱۹۵۸، بهجای دریافت یک جام یا جایزه رسمی، از سوی یکی از روزنامههای سوئد یک تفنگ بادی هدیه گرفت؛ جایزهای نمادین برای «تیرانداز ماهر» مسابقات.
هر ۴ سال یک بار... یادی از ژوست فونتین!
نام ژوست فونتین هر چهار سال یکبار، همزمان با برگزاری جام جهانی، دوباره بر سر زبانها میافتد؛ هر بار که بهترین مهاجمان جهان برای شکستن رکورد او تلاش میکنند. در جام جهانی ۲۰۲۶، لیونل مسی، کیلیان امباپه و هری کین رقابت تنگاتنگی برای کسب عنوان آقای گل دارند و بیش از هر نسل دیگری به رکورد فونتین نزدیک شدهاند.
از سال ۱۹۷۰ تاکنون تنها سه بار آقای گل جام جهانی توانسته بیش از شش گل در یک دوره به ثمر برساند. امباپه و مسی تاکنون هشت گل زدهاند، ارلینگ هالند هفت گل به ثمر رسانده و هری کین و جود بلینگام نیز با شش گل در تعقیب آنها هستند.
البته افزایش تعداد تیمهای جام جهانی به ۴۸ تیم، فرصت بیشتری در اختیار مهاجمان قرار داده است. تیمهایی که به نیمهنهایی میرسند، حداقل هشت مسابقه انجام خواهند داد و همین موضوع شانس گلزنی را افزایش میدهد.
با این حال، حتی با وجود این امتیاز، آنها هنوز فاصله قابلتوجهی با مردی دارند که رکورد ۱۳ گل را تنها در شش مسابقه ثبت کرد.
در مقایسه با اسطورههایی مانند پله، لیونل مسی و دیگر بزرگان فوتبال، ژوست فونتین برای نسل جدید چندان شناختهشده نیست. در حالی که آن ستارهها همواره در فهرست بهترین بازیکنان تاریخ قرار دارند، فونتین امروز بیشتر به یک نکته تاریخی یا اطلاعات فوتبالی تبدیل شده است.
اما چنین نگاهی، از ارزش زندگی و دوران حرفهای استثنایی او میکاهد؛ فوتبالیستی که اگر در دنیای امروز متولد میشد، احتمالاً پیراهن تیم ملی کشور دیگری را بر تن میکرد.
این مطلب را هم از دست ندهید: جام جهانی فوتبال؛ از تاریخچه تا نحوه برگزاری
دربی ژوست فونتین در جام جهانی
دیدار مرحله یکچهارم نهایی جام جهانی ۲۰۲۶ میان فرانسه و مراکش را میتوان «دربی ژوست فونتین» نامید. او در آگوست سال ۱۹۳۳ در شهر مراکش متولد شد؛ زمانی که مراکش هنوز تحتحمایت فرانسه بود. دو سال پیش از آغاز جام جهانی ۱۹۵۸، مراکش استقلال خود را به دست آورد، اما فونتین تا آن زمان به یکی از ستارههای فوتبال فرانسه تبدیل شده بود و در لیگ این کشور بازی میکرد؛ به همین دلیل تصمیم گرفت پیراهن تیم ملی فرانسه را بر تن کند.
فیلیپ بارکر، روزنامهنگار و مورخ ورزشی، در گفتوگو با بیبیسی اسپورت توضیح میدهد که اگر همهچیز طبق برنامه پیش میرفت، فونتین حتی در ترکیب اصلی فرانسه برای جام جهانی سوئد هم قرار نمیگرفت.
بارکر میگوید: «او در ابتدا انتخاب اول تیم نبود. رنه بلیار، مهاجم اصلی فرانسه، در یکی از دیدارهای تدارکاتی مصدوم شد و فونتین بهصورت ناگهانی جانشین او شد. این تغییر آنقدر دیر اتفاق افتاد که برای نخستین مسابقه حتی کفش مناسب نداشت و مجبور شد کفشهای همتیمیاش، استفان بروی، را قرض بگیرد.»
فونتین به کفشهای خودش در تمرین آسیب زده بود و کفش یدکی نیز همراه نداشت.
بارکر در ادامه میگوید: «امروز تصور چنین اتفاقی تقریباً غیرممکن است. شرایط فوتبال آن دوران با امروز زمین تا آسمان تفاوت داشت.»
او همچنین توضیح میدهد: «فونتین در همان فصل به دلیل آسیبدیدگی مینیسک زانو تحت عمل جراحی قرار گرفته بود و حضورش در جام جهانی در هالهای از ابهام قرار داشت. اما همین موضوع باعث شد با آمادگی بدنی بیشتری نسبت به بسیاری از بازیکنان دیگر وارد مسابقات شود؛ بازیکنانی که یک فصل طولانی و فرسایشی را پشت سر گذاشته بودند.»
وقتی تصور درخشش نداشتند...
زمانی که آلبر باتو، سرمربی فرانسه، فونتین را وارد ترکیب اصلی کرد، او تنها پنج بازی ملی در کارنامه داشت؛ با این حال، در فوتبال فرانسه چهرهای شناختهشده بود.
فونتین در گفتوگویی با بیبیسی در سال ۲۰۰۲ درباره آن روزها گفت: «آن زمان فشار رسانهای اصلاً قابل مقایسه با امروز نبود. فقط دو خبرنگار تیم ملی را در طول مسابقات دنبال میکردند.» او ادامه داد: «مسئولان تیم آنقدر مطمئن بودند که خیلی زود از مسابقات حذف میشویم که فقط سه دست پیراهن به هر بازیکن داده بودند. به همین دلیل هیچ فشاری روی ما وجود نداشت.»
فونتین همچنین گفت: «اصلاً به رکورد گلزنی فکر نمیکردم. حتی در دیدار ردهبندی، فرصت زدن یک ضربه پنالتی را هم به بازیکن دیگری واگذار کردم.»
در آن زمان فونتین برای باشگاه ریمس بازی میکرد؛ تیمی که در فصل ۵۸-۱۹۵۷ هم قهرمان لیگ فرانسه شد و هم جام حذفی را فتح کرد. او در مجموع چهار بار قهرمان لیگ فرانسه شد؛ یک بار با نیس و سه بار با ریمس. یک سال پس از جام جهانی نیز ریمس را تا فینال جام باشگاههای اروپا رساند؛ هرچند این تیم در دیدار نهایی برابر رئال مادرید شکست خورد. فونتین در همان فصل با ۱۰ گل عنوان آقای گل رقابتها را نیز به دست آورد.
او در میان همتیمیهایش نیز احترام ویژهای داشت؛ از جمله ریمون کوپا، ستاره بزرگ فوتبال فرانسه که در سال ۱۹۵۸ توپ طلا را کسب کرد و فونتین پس از او در جایگاه سوم این جایزه قرار گرفت.
بارکر درباره رابطه این دو بازیکن میگوید: «فونتین در اردوهای تیم ملی هماتاق ریمون کوپا بود؛ اسطورهای که آن زمان برای رئال مادرید بازی میکرد. آنها ساعتها درباره فوتبال و درکشان از بازی صحبت میکردند و فونتین خیلی سریع با فضای تیم هماهنگ شد.»
فونتین جام جهانی را با یک هتتریک در پیروزی ۷ بر ۳ برابر پاراگوئه آغاز کرد؛ نمایشی که شروع طوفان گلزنی او بود. او در تمام مسابقات فرانسه گل زد؛ حتی در دیدار نیمهنهایی که فرانسه با نتیجه ۵ بر ۲ مغلوب برزیل قدرتمند و پله ۱۷ ساله شد. در دیدار ردهبندی نیز آخرین فرصت خود را برای درخشش از دست نداد و با به ثمر رساندن چهار گل، نقش اصلی را در پیروزی ۶ بر ۳ فرانسه برابر آلمان غربی ایفا کرد.
آنچه بیش از هر چیز درباره گلهای فونتین جلب توجه میکند، تنها تعداد آنها نیست؛ کیفیت این گلها نیز فوقالعاده است.
او صرفاً مهاجمی فیزیکی متعلق به دوران توپهای چرمی سنگین و فوتبال خشن دهه ۵۰ نبود. با تماشای تصاویر جام جهانی ۱۹۵۸ بهخوبی میتوان دریافت که سبک بازی او کاملاً مدرن بود و حتی در فوتبال امروز نیز میتوانست یکی از بهترین مهاجمان جهان باشد.
در دیدار مقابل پاراگوئه، او با فرارهای هوشمندانه از پشت مدافعان، شکستن تله آفساید و ضربات دقیق به گوشه دروازه گلزنی کرد.
بارکر درباره او میگوید: «فونتین کاملاً شبیه یک مهاجم مدرن بود؛ سرعت فوقالعادهای داشت.» روزنامه اکیپ او را مهاجمی با سبک انگلیسی توصیف کرده بود؛ شجاع، جنگنده و سرسخت. او ادامه میدهد: «هتتریک در نخستین مسابقه جام جهانی اعتمادبهنفس فوقالعادهای به او بخشید.»
یکی از زیباترین گلهای فونتین نیز برابر آلمان غربی به ثمر رسید؛ جایی که توپ را از میانه میدان دریافت کرد، با سرعت از مدافعان عبور کرد و توپ را به گوشه دور دروازه فرستاد؛ گلی که شباهت زیادی به گل تاریخی مایکل اوون برابر آرژانتین در جام جهانی ۱۹۹۸ داشت.
جام جهانی ۱۹۵۸ یکی از پرگلترین دورههای تاریخ این رقابتها بود. در مجموع ۱۲۶ گل در آن مسابقات به ثمر رسید؛ آماری که پس از جام جهانی ۱۹۵۴، دومین رکورد بیشترین گل در میان تورنمنتهای ۱۶ تیمی محسوب میشود. فرانسه نیز با ۲۳ گل، بهترین خط حمله مسابقات را در اختیار داشت.
بارکر معتقد است تیم ملی فرانسه در سال ۱۹۵۸ با حضور ستارههایی مانند فونتین و کوپا، شایسته قرار گرفتن در کنار بهترین نسلهای تاریخ فوتبال این کشور است.
او میگوید: «همه درباره تیمهای قهرمان ۱۹۹۸ و ۲۰۱۸ صحبت میکنند، اما این نخستین تیم بزرگ تاریخ فوتبال فرانسه بود. پنج مهاجم این تیم ۲۲ گل به ثمر رساندند؛ آماری که قدرت فوقالعاده آنها را نشان میدهد.»
وی افزود: «درست است که مدافعان آن دوران نسبت به امروز کندتر بودند، اما شیوه گردش توپ فرانسه بهقدری خوب بود که میتوانست مقابل هر تیمی گلزنی کند. فونتین علاوه بر گلزنی، بارها برای کوپا موقعیت ساخت. تنها تیمی که توانست آنها را متوقف کند، برزیل ۱۹۵۸ بود؛ یکی از بهترین تیمهای تاریخ فوتبال.»
آقای گل بدون کفش طلا!
با وجود اینکه فونتین آقای گل جام جهانی ۱۹۵۸ شد، هیچگاه کفش طلای جام جهانی را دریافت نکرد، زیرا این جایزه تا سال ۱۹۸۲ وجود نداشت.
فیفا در سال ۲۰۱۴ برای قدردانی از این دستاورد تاریخی، یک کفش پلاتینی ویژه به او اهدا کرد.
فونتین درباره آن گفته بود: «سال ۱۹۵۸ اصلاً جایزهای به نام کفش طلا وجود نداشت و کسی هم به آن فکر نمیکرد. شاید همین موضوع به نفع من بود. امروز به محض اینکه یک مهاجم سه گل میزند، همه درباره رکورد از او سوال میکنند. به محض اینکه ذهنش درگیر رکورد شود، کارش تمام است. راز موفقیت این است که اصلاً به آن فکر نکنی.»
از آن زمان تاکنون تنها گرد مولر در جام جهانی ۱۹۷۰ موفق شده در یک دوره جام جهانی تعداد گلهایش را دو رقمی کند. او ۱۰ گل به ثمر رساند؛ سه گل کمتر از رکورد تاریخی فونتین.
اما چرا ژوست فونتین با وجود چنین آماری، در کنار بزرگترین اسطورههای تاریخ فوتبال قرار نمیگیرد؟
پاسخ در یک کلمه خلاصه میشود: مصدومیت.
در مارس ۱۹۶۰، او در جریان یکی از مسابقات لیگ فرانسه دچار شکستگی ساق پا شد. تلاشهای متعدد برای بازگشت به میادین، آسیبدیدگی او را تشدید کرد و سرانجام در سال ۱۹۶۲، در حالی که تنها ۲۸ سال داشت، مجبور شد برای همیشه از فوتبال خداحافظی کند.
او دوران ملی خود را با ۲۱ بازی و ۳۰ گل برای تیم ملی فرانسه به پایان رساند؛ آماری استثنایی که نشان میدهد اگر مصدومیت مانعش نمیشد، شاید امروز جایگاه بسیار متفاوتی در تاریخ فوتبال داشت.
فونتین دیگر هرگز فرصت حضور در جام جهانی را پیدا نکرد و این سوال همچنان بیپاسخ مانده است که اگر در جامهای جهانی ۱۹۶۲ یا ۱۹۶۶ برای فرانسه بازی میکرد، چه افتخارات دیگری میتوانست به دست آورد.
او پس از پایان دوران بازیگری نیز فوتبال را ترک نکرد. در تأسیس اتحادیه بازیکنان فوتبال فرانسه (UNFP) نقش داشت و در سال ۱۹۶۱ نخستین رئیس این اتحادیه شد. فونتین همچنین سابقه مربیگری تیم ملی فرانسه، پاریسنژرمن، تولوس و در نهایت تیم ملی مراکش، سرزمین زادگاهش، را در کارنامه خود ثبت کرد.
بارکر در پایان میگوید: «او اتحادیه بازیکنان را تأسیس کرد، مربیگری کرد، چند فروشگاه لوازم ورزشی داشت و همیشه از اینکه مردم هنوز او را به خاطر رکوردش به یاد میآورند، لذت میبرد.»
رکورد فونتین ابدی است؟
فونتین همیشه با شوخی میگفت: «اگر ۲۰۰ سال دیگر هم برگردم، احتمالاً رکوردم هنوز پابرجا خواهد بود.»
روزنامه اکیپ نیز این رکورد را «شکستناپذیر» توصیف کرده بود.
ژوست فونتین در اول مارس ۲۰۲۳ و در ۸۹ سالگی درگذشت. او پیش از مرگ، دو قهرمانی فرانسه در جام جهانی و ظهور کیلیان امباپه را دید؛ مهاجمی که شاید بیش از هر بازیکن دیگری شانس شکستن رکورد افسانهای او را داشته باشد.
بارکر در پایان میگوید: «اگر روزی امباپه بتواند رکورد فونتین را بشکند، اتفاقی بسیار نمادین خواهد بود. اما عدد ۱۳، عددی خاص است؛ به همین دلیل ژوست فونتین همچنان یکی از بزرگترین قهرمانان کمتر شناختهشده تاریخ فوتبال باقی مانده است.»
بیشتر بخوانید: در ستایش ژوست فونتین افسانهای/ صاعقهای که در یک جامجهانی ۱۳ گل زد
