علیرضا فغانی داور فینال جام جهانی ۲۰۲۶ نشد. بدون تردید، تمام آن میلیونها ایرانی فوتبالدوست، آرزو داشتند و امیدوار بودند که بالاخره این بار طلسم شکسته و تنها جای خالی در ویترین پرافتخار بزرگترین داور جهان پر شود. داوری که هموطن ماست و همیشه و همه جا ایرانی باقی میماند. به قول عادل فردوسیپور، چه عدهای خوششان بیاید و چه نیاید!
برای ما، علیرضا فغانی نه به خاطر انبوه افتخارات که برای کشور و پرچممان آورده، بلکه به خاطر افتخارش به ایرانی بودن، همیشه ایرانی است. شاید نسل فعلی ندانند علیرضا فغانی کیست و از کجا به کجا رسید. با یک سرچ در اینترنت و نگاهی به ویکیپدیا، انبوهی از اطلاعات مقابل چشمان آنها رژه میرود که تکتک آنها، آرزوی بزرگ یک عمر هر ورزشکار است. اما علیرضا آنقدر قله فتح کرده که این همه کار بزرگ، برایش کوچک به نظر میرسد!
رکورددار تمام رکوردهای پرافتخار تاریخ داوری جهان، یک ایرانی و از ماست. تنها داوری که در ۴ جام جهانی سوت زده و تنها داوری که در فینال تمام تورنمنتهای ریز و درشت ملی و باشگاهی دنیا ـ به نشانه اعتبار و احترام فیفا به توانمندیش ـ قضاوت کرده است. علیرضا فقط فینال جام جهانی را کم داشت که تاکنون دو بار به یک قدمی آن رسیده، اما شاید تقدیر چنین باشد که در پنجمین جام جهانی به این جایگاه برسد.
و درد اینجاست که از این چهار جام جهانی، او دو بار با پرچم استرالیا و برای این کشور افتخار آورده! شاید اگر خودش میخواست، خیلی درد نداشت. شاید اگر همانطور که انگلیسیها به زور، الماس کوه نور را به لندن بردند، دلمان نمیسوخت و میگفتیم زورش را نداشتیم تا از مالمان دفاع کنیم. اما درد اینجاست که این جواهر گرانقدر داوری را مدیران لایق فدراسیون فوتبال دم در گذاشتند تا استرالیاییها هم زده و ببرند!
نسل جوان بداند روزگاری کمیته داوران این کشور مدیری داشت که پسرش را با صغر سنی به داوری آورد! سپس علیرضا فغانی را از لیست بینالمللی، به بهانه عبور از ۴۰ سالگی، کنار گذاشت تا مثلاً جوانگرایی کند و در اصل، راه را برای آقازادهاش باز کند! غافل از اینکه با رانت و بدون استعداد و زحمت، شاید در ایران بتوانی بالا بیایی، اما در دنیا...!
استرالیاییها از خدا خواسته، بلادرنگ علیرضا را در صدر لیست بینالمللی خود گذاشته و با اینکه هر کس در این شرایط ـ تغییر پرچم ـ در هر رشته ورزشی و تخصص، باید بیش از یک سال بیرون از میدان بماند، فیفا حاضر نشد قید استفاده از این استعداد درخشان را بزند و بعد از دو ماه، علیرضا را با ملیت جدید در جام جهانی ۲۰۲۲ به میدان فرستاد!
علیرضا فغانی متولد اول فروردین ۱۳۵۷ در یکی از روستاهای اطراف کاشمر در استان خراسان بزرگ است. شهری در فاصله ۳ ساعت تا مشهد، اما از ۶ ماهگی به همراه خانواده به شهرری آمد و اینجا بزرگ شد. وقتی از جام جهانی دوم برگشت، شهرت و ثروت او در دنیا به حدی بود که میتوانست، علاوه بر همه جای کره زمین، در بهترین ویلاهای شمال شهر زندگی کند. اما علیرضا ترجیح داد تا روز آخر، در همان محله قدیمی شهرری مانده و کنار همان بچهمحلها، در همان زمینهای خاکی تمرین و در همان محله و خانه زندگی کند.
پدر علیرضا زمانی داوری میکرد. او آرزو داشت پسرش به جایگاهی که خودش نرسید، برسد، اما هیچکس باور نمیکرد یک داور آسیایی، به چنین قلهای در دنیا برسد. علیرضا و سپس محمدرضا، برادرش، هر دو داور شدند و به بالاترین سطوح رسیدند. علیرضا زمانی کمکداور بود و به خواست پدر، داور وسط شد، اما پیش از آن، قوانین عجیب و غریب فدراسیون باعث تغییر مسیر او شده بود.
خیلی از بزرگترین ستارههای جهان معتقدند داورانی که خود فوتبالیست بوده باشند، بهتر میتوانند قضاوت کرده و راحتتر شرایط بازیکن را درک میکنند؛ اینکه تمارض میکند یا واقعاً روی او خطا شده. علیرضا فغانی بازیکن نوجوانان و جوانان بانک ملی بود. چند تیم دیگر هم بازی کرد و درست زمانی که میتوانست به لیگ برتر برسد، قانون فدراسیون او را مجبور به انتخاب و مسیر پدر کرد. قانونی که برای مشهدیهای نسل قبل او، مثل محسن ترکی، محسن قهرمانی، حسن کامرانیفر و رضا سخندان ـ نیز باعث ورود آنها به داوری حرفهای شد. اما علیرضا فوتبالیست بسیار بهتری بود و میتوانست به تیم ملی هم برسد.
تقدیر چنین بود؛ علیرضا فغانی یکییکی قلههای بزرگ تاریخ را درنوردیده و تمام رکوردها را بشکند. از سطح یک داور آسیایی بالاتر و حالا سالهاست که بهترین داور دنیاست، اما عجیب آنکه حتی ذرهای تغییر در شخصیت و رفتارش ایجاد نشد. در فوتبالی که شهرت و ثروت، حتی خانواده و زادگاه بسیاری ستارهها را عوض کرده! او با تمام رفقایش هنوز همانطور رفیق مانده و بر سر اصولی که به آنها باور داشت، هرگز تحت هیچ شرایطی معامله نکرد.
علیرضا فغانی که با قضاوت در ۷ دربی تهران، کنار محسن ترکی رکورددار است، اگر مدیران فدراسیون میخواستند، حالا بیش از ۱۰ دربی سوت زده بود. او خیلی زود و قبل از ۳۰ سالگی، داور ثابت حساسترین و سنگینترین دیدارهای لیگ برتر شد؛ آن هم در سالهای طلایی داوری ایران که ۹ داور الیت بینالمللی داشتیم!
هر ورزشگاهی که برای تمام داوران کابوس و جهنم بود، برای علیرضا تفریح به نظر میرسید. جنم او در داوری و تسلطش به فوتبال، باعث میشد بازیکنانی که خدا را بنده نیستند و به مربی و مدیر هم احترام نمیگذاشتند، مقابل علیرضا فغانی مثل موش شده و سرشان به کار خودشان باشد. همه، در عین حساب بردن از اتوریته فغانی، قلباً برایش احترام قائل بودند و بعدها بزرگترین ستارههای جهان ـ تا سطح مسی و رونالدو ـ نیز همین حس را پیدا کردند.
علیرضا فغانی اولین داور تاریخ فوتبال ایران شد که اسم و اعتبارش، از مربی و بازیکن بالاتر رفت. از آن آدمها که به سمت و صندلی اعتبار میدهند، نه کسانی که کوچک و روی صندلی بزرگ مینشینند. اولین داور در دنیا که تعداد دنبالکنندگانش در فضای مجازی از میلیون عبور کرد، به چنان دستاوردهای عظیمی رسید که هر کدامشان، میتواند به منزله کارنامهای پرافتخار برای یک داور تلقی شود.
۵ بار داور سال ایران (او سالهاست دیگر در ایران سوت نمیزند)، دوبار بهترین داور آسیا (۲۰۱۶ و ۲۰۱۸)، ۴ دوره حضور در جام جهانی (از ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۶) و قضاوت حساسترین مسابقات ـ از جمله ردهبندی ۲۰۱۸ ـ، قضاوت در المپیک ۲۰۱۶ ریو ـ از جمله دیدار نهایی، قضاوت در سه دوره جام ملتهای آسیا (از ۲۰۱۵ تا امروز که راهی چهارمین دوره در ۲۰۲۷ است) و قضاوت دیدار فینال جام ملتها در ۲۰۱۵ بین استرالیا و کره جنوبی، حضور در ۳ دوره جام جهانی باشگاهها و قضاوت فینال دو دوره ۲۰۱۳ و ۲۰۱۵، حضور در اولین جام جهانی باشگاهها ۲۰۲۶ آمریکا و قضاوت دیدار فینال، حضور و قضاوت در جام عرب، جام کنفدراسیونها و جام بینقارهای، در کنار قضاوت در حساسترین دربیهای لیگهای مختلف آسیایی و اروپایی و قضاوت دیدار فینال لیگ قهرمانان آسیا، که در بسیاری از این افتخارات اولین و تنها داور ایرانی تا امروز است، از علیرضا فغانی چنان قلهای ساخته که تا ابد دستنیافتنی است.
قلهای که اگر از نزدیک او را ببینید، باور نمیکنید او صاحب این کارنامه بزرگ است. چنان خاکی و افتاده که حس میکنید سالهاست او را میشناسید! یکی دیگر از ویژگیهای تحسینبرانگیز فغانی، درست مثل سلامت و زندگی شخصی بدون حاشیه او، او که اصلاً بخاطر آینده تحصیلی فرزاندانش به مهاجرت کاملاً قانونی، رضایت داد و با آن همه وابستگی به رفقا و محلهاش، غربت را به جان خرید.
پدرش دوستی صمیمی در دنیای داوری داشت که فوتبالدوستان دهه ۶۰ شمسی به خوبی او را میشناسند. حسین عرب براقی که قضاوت دیدارهای مهم باشگاههای تهران ـ در غیاب لیگ ـ را در آن سالهای اوج جنگ بر عهده داشت. خانواده فغانی در شهرری، همسایه خانواده عرب براقی و علیرضا، داماد این داور قدیمی شد که تنها پسرش ـ امیر عرب براقی ـ داور بینالمللی حال حاضر فوتبال ایران است که البته چوب نسبت فامیلی با علیرضا فغانی ـ مثل برادرش محمدرضا فغانی ـ را خورده و تا این لحظه، هرگز به حقش نرسیده است!
پسر علیرضا، از لحظه ورود به استرالیا، وارد لیست داوران آماتور شد و شروع به قضاوت در ردههای پایه و سپس مسابقات دانشگاهی کرد. او پلهپله بالا آمده تا سنت داوری را در دو خانواده فغانی و عرب براقی، ادامه دهد. او که در مهمانیهای خانوادگی، برای پدر (غیرمستقیم)، عمو و داییاش (مستقیم) کری میخواند که خیلی زود از دستاوردها و رکوردهای آنان عبور خواهد کرد!
علیرضا که از روز اول، هرگز در مقابل مسائل اجتماعی و مشکلات هموطنانش بیتفاوت نبود، در سالهای اخیر، مثل سایر خصوصیات شخصیتی، تغییر نکرده و از هر فرصتی برای استراحت استفاده و به ایران میآید. به خانهاش در شهرری رفته و نزد پدر و مادر و خانواده همسرش میماند. مشتری ثابت بازیهای لیگ است و تا آخرین بار که برای قضاوت در ایران دعوت شد، همواره لبیک گفت.
حالا عدهای با نگاه سیاسی که از مواضع اجتماعی فغانی ـ که دعوت آنها به همکاری را مثل سایر جناحهای سیاسی رد کرد ـ خوششان نمیآید، میخواهند کلمه ایرانی را از مقابل نامش برداشته و از هر فرصتی برای خراب کردن او استفاده میکنند. غافل از اینکه وطن و زادگاه، دادنی و گرفتنی نیست!
علیرضا فغانی هرگز وارد بازیهای سیاسی نشد و نخواست، در حالیکه مثل آب خوردن، میتوانست، از هیچ رانتی استفاده و وامدار خط و جناحی باشد. تاوانش را داد، از حقش برای سوت زیر پرچم ایران محروم و دردسرهایی دیگر را هم این اواخر به جان خرید که همیشه و همه جا، به زبان فارسی و به صدای بلند بگوید تا ابد ایرانی و متقابلاً بگوییم تا همیشه در قلب مردم کشورش، میماند.
