قلب هنگام فعالیت باید خون بیشتری به عضلات برساند و طبیعی است که بلافاصله پس از پایان تمرین به ضربان زمان استراحت برنگردد. بااینحال، میان «بالا ماندن موقت ضربان» و «احساس ضربان غیرعادی یا آزاردهنده» تفاوت مهمی وجود دارد.
هنگام ورزش چه اتفاقی برای ضربان قلب میافتد؟
با بالا رفتن شدت فعالیت، عضلات به اکسیژن و انرژی بیشتری نیاز پیدا میکنند. قلب برای پاسخ به این نیاز، سریعتر میزند و خون بیشتری را در بدن به گردش درمیآورد. به همین دلیل، ضربان فردی که در حال دویدن، دوچرخهسواری یا تمرین پرفشار است، با ضربان او در حالت نشسته قابل مقایسه نیست.
پس از پایان تمرین نیز بدن فوراً به وضعیت استراحت برنمیگردد. دمای بدن هنوز بالاست، رگها بازتر هستند و عضلات همچنان به جریان خون نیاز دارند. به همین علت، کاهش ضربان معمولاً بهتدریج اتفاق میافتد.
American Heart Association میگوید:
“When you stop exercising, your heart rate does not return to your normal resting heart rate right away.”
ترجمه: «وقتی ورزش را متوقف میکنید، ضربان قلب فوراً به ضربان طبیعی زمان استراحت بازنمیگردد.»
در مطالب آموزشی راز سلامت نیز بهتر است هنگام بررسی نشانههای قلبی، شرایطی مانند شدت تمرین، آمادگی بدنی و علائم همراه در نظر گرفته شوند؛ نه اینکه فقط یک عدد روی ساعت یا دستگاه مبنای نتیجهگیری قرار گیرد.
چرا ضربان قلب بعد از تمرین دیرتر آرام میشود؟
سرعت بازگشت ضربان قلب در همه افراد یکسان نیست. شدت و مدت تمرین، سطح آمادگی جسمانی، دمای محیط، وضعیت آب بدن، استرس، میزان خواب و بعضی داروها میتوانند این روند را تغییر دهند. کسی که تمرین سنگینتری انجام داده یا در هوای گرم ورزش کرده است، ممکن است برای بازگشت به وضعیت عادی به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
آمادگی جسمانی نیز نقش دارد. بدن فردی که منظم ورزش میکند معمولاً بهتر میتواند از فعالیت به استراحت برگردد. در مقابل، فردی که تازه ورزش را شروع کرده ممکن است پس از یک تمرین معمولی، مدت بیشتری تنفس سریع و ضربان بالا داشته باشد. این تفاوت بهتنهایی نشانه بیماری نیست؛ اما اگر الگوی ضربان ناگهان نسبت به تمرینهای قبلی تغییر کند یا مرتب تکرار شود، بهتر است نادیده گرفته نشود.
ضربان بالا با تپش قلب یکی نیست
بالا بودن ضربان یعنی قلب در یک دقیقه دفعات بیشتری میزند. تپش قلب بیشتر به احساسی گفته میشود که فرد از ضربان خود دارد؛ مثلاً کوبش، لرزش، پرش ضربان، ضربان اضافه یا نامنظمی در سینه، گردن یا گلو. گاهی قلب واقعاً سریع یا نامنظم میزند و گاهی ریتم طبیعی است، اما فرد آن را شدیدتر از معمول احساس میکند.
NHS مینویسد:
“Heart palpitations are common and not usually a sign of anything serious.”
ترجمه: «تپش قلب شایع است و معمولاً نشانه مشکل جدی نیست.»
کلمه «معمولاً» اهمیت زیادی دارد. ورزش شدید، کمخوابی، اضطراب و مصرف کافئین میتوانند تپش قلب را تحریک کنند، اما تپشهای طولانی، مکرر یا همراه با علائم دیگر نیازمند توجه بیشتری هستند.
چه عواملی ضربان را بعد از ورزش بالا نگه میدارند؟
شدت تمرین نخستین عامل است. پس از دوی سرعت، تمرین تناوبی پرفشار یا ستهای سنگین، انتظار نمیرود ضربان با همان سرعت یک پیادهروی آرام پایین بیاید. توقف ناگهانی نیز میتواند احساس ناخوشایندی ایجاد کند؛ زیرا قلب هنوز سریعتر میزند، بدن گرم است و گردش خون باید بهتدریج تنظیم شود.
گرما و کمآبی از عوامل دیگر هستند. هنگام ورزش در محیط گرم، بدن برای دفع حرارت خون بیشتری به پوست میفرستد و تعریق باعث از دست رفتن مایعات میشود. در چنین شرایطی، قلب ممکن است برای حفظ گردش خون سریعتر کار کند.
خواب ناکافی، فشار روانی و اضطراب نیز میتوانند ضربان را بالا نگه دارند یا باعث شوند فرد ضربان خود را واضحتر حس کند. قهوه، نوشیدنیهای انرژیزا، بعضی محصولات پیش از تمرین و سایر محرکها هم در برخی افراد تپش ایجاد میکنند. واکنش بدن افراد به کافئین یکسان نیست؛ مقداری که برای یک نفر مشکلی ایجاد نمیکند، ممکن است در فرد دیگری باعث بیقراری و تپش شود.
برخی داروها، از جمله بعضی داروهای ضداحتقان و اسپریهای تنفسی، نیز میتوانند روی ضربان اثر بگذارند. دارو را خودسرانه قطع یا تغییر ندهید. اگر تپش تکرار میشود، بهتر است نام داروها، مکملها و نوشیدنیهای مصرفی را هنگام مراجعه به پزشک مطرح کنید.
آیا غذا و نوشیدنی میتوانند تپش قلب را متوقف کنند؟
آب و تغذیه مناسب برای عملکرد طبیعی بدن مهماند، اما هیچ خوراکی را نباید درمان فوری و قطعی تپش قلب دانست. اگر تمرین طولانی، تعریق شدید یا گرما باعث کاهش آب بدن شده باشد، جبران تدریجی مایعات میتواند به ریکاوری کمک کند. بااینحال، مصرف بیحساب آب، نمک یا مکملهای الکترولیتی برای همه مناسب نیست.
کسانی که میپرسند برای تپش قلب چه بخوریم باید ابتدا به علت احتمالی توجه کنند. کمآبی، مصرف زیاد محرکها، اضطراب، بعضی داروها و اختلالات ریتم قلب میتوانند تجربهای شبیه به هم ایجاد کنند، اما برخورد با آنها یکسان نیست. رژیم متعادل، مصرف کافی مایعات و پرهیز از زیادهروی در نوشیدنیهای انرژیزا منطقی است؛ بااینحال، تپش مداوم را نباید فقط با خوراکی، دمنوش یا مکمل مدیریت کرد.
بعد از تمرین چه کارهایی انجام دهیم؟
بهجای ایستادن ناگهانی، شدت فعالیت را بهتدریج کم کنید. پس از دویدن میتوان چند دقیقه آهسته راه رفت و پس از دوچرخهسواری، مقاومت و سرعت را مرحلهبهمرحله کاهش داد. این کار به بدن فرصت میدهد تا ضربان، تنفس و گردش خون را آرامتر به وضعیت استراحت برگرداند.
در این فاصله به تنفس، حال عمومی و نوع ضربان توجه کنید. اگر احساس ضعف یا سرگیجه دارید، تمرین را متوقف کنید و در محل امن بنشینید. اگر ساعت هوشمند عدد غیرمنتظرهای نشان داد، یک بار نبض خود را در حالت آرام بررسی کنید؛ اما تصمیم پزشکی را فقط بر اساس ساعت یا دستبند هوشمند نگیرید. این ابزارها مفیدند، ولی همیشه دقیق نیستند و بهتنهایی تشخیص ایجاد نمیکنند.
ثبت زمان شروع تپش، مدت آن، نوع تمرین، مصرف کافئین، میزان خواب و علائم همراه میتواند هنگام مراجعه به پزشک مفید باشد. اگر این حالت فقط در یک نوع تمرین یا شدت مشخص رخ میدهد، همان الگو را نیز یادداشت کنید.
چه نشانههایی را نباید به خستگی ورزشی نسبت داد؟
تپش قلبی که همراه با درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس غیرعادی، غش، احساس نزدیک شدن به غش، سرگیجه شدید یا ضعف قابلتوجه است، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. در چنین شرایطی ادامه تمرین یا منتظر ماندن برای بهتر شدن انتخاب مناسبی نیست.
آشنایی با علائم مشکلات قلبی به این معنا نیست که هر تپش را نشانه بیماری قلبی بدانیم. هدف، شناخت علائم همراه مهم و تفاوت میان یک واکنش موقت ورزشی و وضعیتی است که نیاز به بررسی دارد.
تپشی که بارها با ورزش ایجاد میشود، نسبت به گذشته تغییر کرده، مدت زیادی ادامه پیدا میکند یا کیفیت زندگی و تمرین را مختل میسازد، بهتر است بهصورت غیراورژانسی اما جدی توسط پزشک بررسی شود. سابقه بیماری قلبی، سابقه خانوادگی مشکلات مهم قلبی یا شروع تپش پس از مصرف دارو و مکمل جدید نیز دلایل خوبی برای پیگیری زودتر هستند.
جمعبندی
تپش قلب بعد از ورزش در بسیاری از موارد به شدت تمرین، گرما، کمآبی، کمخوابی، استرس یا مصرف محرکها مربوط است و الزاماً نشانه بیماری نیست. از سوی دیگر، طبیعی دانستن همه موارد نیز درست نیست.
سردکردن تدریجی، توجه به الگوی همیشگی بدن و ثبت علائم کمک میکند وضعیت را بهتر ارزیابی کنید. اگر تپش با درد قفسه سینه، تنگی نفس، غش یا احساس نزدیک شدن به غش همراه است، ارزیابی فوری لازم است. تپشهای مکرر، طولانی یا وابسته به ورزش نیز باید با پزشک مطرح شوند. این مطلب برای آموزش عمومی نوشته شده و جایگزین تشخیص یا ارزیابی پزشکی نیست.