به لطف استاد عزیزم در حوزه مطبوعات جناب آقای عباسی راد، و به مناسبت سال تولید و اشتغال از این پس با سلسله نوشتارهای «صنعت ورزش در ایران از رویا تا واقعیت» گام به گام به بررسی این صنعت بزرگ دنیا خواهیم پرداخت.
سعی خواهیم کرد تا از گفتارهای آکادمیک و نظری دوری کنیم و با ذکر آمار و ارقام و نمونه هایی عینی و البته گریزی بر مجموعه قوانین و سیاست های کشور در حوزه صنعت و ورزش و آسیب شناسی آن خواهیم زد. منتهی در ابتدای بحث ناچار به بازتعریف وا›ه های عمومی خواهیم بود.
صنعت ورزش Sport industry به بخشی اط داد و ستد اقتصادی اطلاق می شود که اشخاص، شرکت ها یا ارگان ها را در کل یا بخشی از فعالیت های ورزشی یا فعالیت های مرتبط با ورزش با خود درگیر نموده باشد.
این فعالیت ها می تواند شامل : کالا، خدمات، اشخاص، اماکن و یا حتی ایده ها و رویدادهایی باشد که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با ورزش یا فعالیت های ورزشی در ارتباط هست.
ویکی پدیا اقرار می کند که صنعت ورزش، با فراهم آوردن امکانات پیشرفته و قابل دسترس، تجهیزات، کالا، خدمات و حمایتهای مالی، نقش مهمی در توسعه ورزش دارد.
اکنون بیش از نیم قرن از صنعتی شدن ورزش سپری می شود. اقتصاد آنگاه به ورزش به عنوان یک صنعت نگاه کرد که حجم داد و ستد در ورزش را بسیار وسوسه انگیز دید. از سویی دیگر اقتصاد می توانست به مدد ورزش مخاطبین پرشماری را برای خود جلب نماید، از این رو به مدد تئوری های اقتصادی، سرمایه گذاران به سوی ورزش گسیل شدند.
این گسیل سرمایه و حجم عظیمی از رسانه ها به سوی ورزش باعث شد تا اورزش به سمت حرفه ای شدن حرکت کند. اکنون دیگر ورزش یک سرگرمی به شمار نمی اید. این سرگرمی کودکانه که گاهی بزرگسالان را نیز به خود مشغول می ساخت اکنون یک صنعت به شمار می اید. بسیاری از مراوده های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی به مدد ورزش انجام می گیرد.
در ادامه این نوشتار بارها و بارها از واژه GDP سخن خواهیم گفت. تولید ناخالص داخلی یا Gross Domestic Product که به اختصار GDP گفته می شود، معیاری برای توسعه کشورها و سطح رفاه و آسایش شهروندان یک جامعه است.
در ميان شاخصهاي اقتصاد كلان، توليد ناخالص داخلي از اهميت ويژهاي برخوردار است. زيرا نه تنها بهعنوان مهمترين شاخص عملكرد اقتصادي در تجزيه و تحليلها و ارزيابيها مورد استفاده قرار ميگيرد، بلكه بسياري از ديگر اقلام كلان اقتصاد محصولات جنبي محاسبه و برآورد آن محسوب ميگردند.
هرچند روش های مختلفی برای سنجش GDP وجود دارد، ولی به دلیل اینکه خارج از بحث ما است به آن وارد نمی شویم، ولی کوتاه اینکه در برخی از کشورهای توسعه یافته سهم صنعت ورزش از تولید ناخالص داخلی بیش از چهار درصد است و این اهمیت و جایگاه شگرف این صنعت را نشان می دهد.
شاید بتوان مولین را مبدع واژه «صنعت ورزش» نامید. او می گوید: «هرگونه فعاليت ورزشي آماتور و حرفهاي كه موجبات افزايش ارزش افزوده كالا و خدمات ورزشي را فراهم كند، صنعت ورزش محصوب ميشود.»
مایلر، فیلدینگ . استاتلر نیز هر یک با واژه هایی در تایید مولین از صنعت ورزش می گویند. آغاز قرن بیستم با تقسیم بندی صنعت ورزش به اجزایی قابل دسترس تر و ححرفه ای تر است. پارکز اجزای صنعت ورزش را به سه دست تقسیم می کند: عملکرد ورزش، تولیدات ورزشی و توسعه ورزشی.
اقتصاددانان دیگر، جذب گردشگر، پوشش رسانه ای، نقل و انتقال بازیکنان، صدور مربی، فروش بلیط، تبلیغات میادین ورزشی و اماکن و تاسیسات ورزشی، جذب حامیان مالی ... را نیز از اجزای صنعت ورزش قلمداد می کنند.
گفتنی است به دست آوردن نقش صنعت ورزش در GDP نیازمندآمار و اطلاعات دقیقی است که متاسفانه به نظر می رسد، این امر در ایران در شرایط حاضر و با آمار موجود بسیار سخت است. شاخص GDP در ایران برای سالهای 1380 تا 1384 یک و یک دهم درصد عنوان شده است که بنظر عددی غیرواقعی است. حتی با اطمینان بر این عدد این شاخص از نرم جهانی فاصله ای جهت دار دارد که باید سیاستگذاران روی آن حساسیت ویژه ای داشته باشند.
آنچه که در ششمین همایش بین المللی تربیت بدنی و علوم ورزشی ایران عنوان شده، هرچند بر اساس داده های مرکز ملی آمار است، منتهی باید این موضوع را لحاظ نمود که شاخص های جداگانه وتفکیک شده ای در خصوص ورزش و سبک زندگی ورزشی و حرکتی خانوارهای ایرانی لحاظ نشده است. بنابراین با قاطعیت تمام نمی توان روی عدد 1/1 درصد ایستاد. ضمن اینکه بیش از ده سال از تحقیق می گذرد و افت و خیزهای اقتصادی جامعه یقینا این عدد را دچار تغییر نموده است.
نتایج نشان می دهد که مخارج ورزشی دولت و خانوار، اثری مثبت و معنا دار بر تولید ناخالص داخلی دارد.
در ادامه سعی خواهیم کرد با بروز نمودن اطلاعات، آمار و شاخص ها بر اساس آمایش های جدید به عددی واقعی تر نزدیک شویم.
در مطلب پیش تعریفی اجمالی از صنعت ورزش داشتیم. سپس به بررسی بخش های مهم صنعت ورزش پرداختیم که البته در ادامه مطالب در شماره های آینده هر یک از این بخش ها را بررسی دقیق تری انجام خواهیم داد. و در ادامه نیز اهمیت GDP و نقش ورزش در آن را مطرح نمودیم. نتایج نشان می دهد که مخارج ورزشی دولت و خانوار، اثری مثبت و معنا دار بر تولید ناخالص داخلی دارد.
گستردگی ورزش و میزان تاثیرگذاری آن در اشتغال، سلامتی و پیشگیری، بازتعریف و ایجاد هویت، افزایش غرور ملی، سبک زندگی، کاهش میزان جرم و جنایات و ناهنجاری ها، کاهش مصرف مواد مخدر و سیگار، افزایش امید به زندگی، رشد اقتصادی و تغییر چهره کشورها در عرصه بین المللی و تاثیرگذاری در مناسبات کشورها و ... به قدری است که ورزش را به عنوان یک صنعت تاثیرگذار در جامعه کنونی مطرح ساخته است.
ما در این گفتگوها به مناسبات اقتصادی متاثر از ورزش می پردازیم. این مناسبات البته می توانند تاثیراتی مستقیم و یا غیرمستقیم از ورزش داشته باشند.تولید کالاها و خدمات ورزشی، صادرات و واردات، هزینه های مستقیم خانواده ها در ورزش، ایجاد اماکن و تسهیلات ورزشی، تبلیغات، پوشش رسانه ای، اشتغال و توریسم ورزش و اسپانسرها اثراتی مستقیم از ورزش هستند.
اثرات اقتصادی غیرمستقیم آنچه که باعث ارتقای سلامتی و کاهش هزینه های درمان و افزایش روحیه نشاط و سرزندگی در جامعه و ... می شود را می توان برشمرد.
کلاشی و همکاران در مقاله ای اثرات اقتصادی ورزش را در شش بخش به طور مفصل تقسیم بندی نموده اند:
آنها اثرات مستقیم اقتصادی ورزشی را اینگونه لیست می کنند:
. بهبود سلامت
افزایش بهره وری
رشد اقتصادی (GDP)
ایجاد اشتغال
افزایش نیروی داوطلب
رشد اقتصادی منطقه ای
افزایش توریسم
اثرات غیرمستقیم:
کاهش غیبت از کار
بهبود سلامت (افزایش امید به زندگی)
کاهش مصرف مواد مخدر و سیگار
کاهش میزان جرم و جنایت و بزه کاری
افزایش به زیستی (کیفیت زندگی)
افزایش کیفیت آموزش
کاهش خودکشی
بهبود سرمایه اجتماعی
اثرات خرد اقتصادی ورزش:
تولید کالاها و تجهیزات و خدمات ورزشی توسط بنگاه ها و شرکت ها
خرید کالاها و تجهیزات و خدمات ورزشی توسط خانوار (هزینه های ورزشی خانوار)
حامیان مالی
حق پخش تلویزیونی، تبلیغات و انتشارات
بلیت فروشی
نقل و اتقالات بازیکنان
گردش مالی باشگاه ها
اثرات رشد اقتصادی ورزش:
افزایش نهاده های تولید (افزایش سرمایه یا نیروی کار) (کاهش غیبت از کار، ایجاد اشتغال)
افزایش بهره وری عوامل تولید (بهبود بهره وری/ عملکرد شغلی، بهبود مهارت ها و دانش در فعالیت و کار، بهبود موفقیت در شغل)
به کارگیری ظرفیت های احتمالی خالی در اقتصاد
اثرات توسعه اقتصادی ورزش
توسعه دانش و اجرای موثر برنامه ریزی توسعه
ارتقای سطح زندگی
برابری اقتصادی و اجتماعی
بهبود نهادها و رفتارها و عادات و رسوم
استحکام و قوام ملی
تقویت مسایل فرهنگی و امنیتی و استقلال ملی
افزایش رفاه عمومی و سرمایه اجتماعی و انسانی در جامعه
اثرات کلان اقتصادی ورزش:
تولید ناخالص ملی (صنعت تولی کالاهای ورزشی، توریسم و گردشگری ورزشی، رویدادهای ورزشی، هزینه ورزشی خانوار و دولت)
سرمایه گذاری (سرمایه گذاری و مالیات، ساخت اماکن و تجهیزات ورزشی و تفریحی)
نرخ بیکاری (افزایش اشتغال)
پس انداز مالی (افزایش امید به زندگی)
تولید (تولید کالاها و تجهیزات و خدمات ورزشی توسط بنگاه ها و شرکت ها)
مصرف (خرید کالاها و تجهیزات و خدمات ورزشی توسط دولت (هزینه های عمرانی ورزشی دولت)
تجارت بین الملل (صادرات کالاها و خدمات ورزشی)
هرچند بخش هایی نیز از دید کلاشی و همکاران مغفول مانده است. ضرایبی مانند درآمد ناشی از ضریب رشد بازیکن، خدمات لوگو و برندسازی شخصی و باشگاهی، بازاریابی های غیرمستقیم ناشی از برند بازیکن و باشگاه، تغییر سبک زندگی فرد و جامعه به تاثی از بازیکن و باشگاه و ...
ما بزودی از تعاریف خشک و آکادمیک عبور خواهیم کرد و به مثال های عینی تر و پیشنهادهای کاربردی تر خواهیم رسید. تا آن وقت صبور باشید.
یعقوب سالکی نیا - کارشناس صنعت ورزش